सगळ्यांना माहित आहेच की शिवप्रताप दिन म्हणजे ज्या दिवशी शिवरायांनी अफझुल खान ह्या आदिलशाही सरदाराला ठार मारले. शिवरायांची प्रत्येक मोहीम हि अशीच कठीण आणि परीक्षा घेणारी होती.कारण चारी बाजूनी प्रत्येक जण बळकट आणि सत्ताधारी होता, त्यात नुकतेच कुठे स्वराज्य बाळसं धरू लागले होते. त्या वेळच राजकारण म्हणजे आपल्या राज्याच्या सीमा वाढविणे आणि त्यात दख्खन भागात शिवरायांचा स्वराज्याचा प्रयोग चांगलाच रुळला होता, लोकांची साथ होती. अश्या वेळेस मग राज्यवार चाल करून आलेला शत्रू हा राज्य बुडवण्यास येत आहे की साक्षात राजाला बुडवण्यास येत आहे ह्याची इत्यंभूत माहिती राजाला असणे गरजेचे होते..
तर हा असा आदिलशाही सरदार अफझुल शिवरायांना ठार मारून इथे आणेन अशी प्रतिज्ञा करून विजापूर दरबारातून बाहेर पडला, सोबत खूप सारे सैन्य आणि त्याकरिता लागणारा खजिना घेऊनच..
अफझुल हा देखील त्या काळातील पराक्रमी आणि तितकाच क्रूर असा सेनानी होता, तो निघाला खरा पण त्याने अभ्यास देखील तेवढाच केलेला होता.
त्याने सर्वात आधी शिवरायांचे आणि शहाजीराजांचे जे विरोधक आणि शत्रू आहेत त्यांना आपल्यासारखे करून घेतले. आणि मग त्याने सुरवात केली मोहिमेला.
कट्टर धर्माभिमान आणि धर्माचा अभिमान ह्या दोन संकल्पना आपल्याला शिवचरित्रातील ह्या भागात पाहायला मिळतात..
अफझुल ने प्रजेला लुटले मंदिरं फोडली नको नको ते केलं, का तर त्याचे म्हणणे असे की राजा हा हिंदू आहे आणि देवळं फोडली कि तो स्वतःहून युद्धात उतरेल आणि मोकळ्या जागेवर झालेल्या लढाईत आपण शिवाजी राजा ला हरवू..
पण राजाचे मुख्य ध्येय आणि धर्म काय तर राज्य चालवणे आणि टिकवणे त्यासाठी मग कोणतीही किंमत द्यावी लागली तरी चालेल, शिवरायांनी तेच केलं.
त्यात अफझुल खान हा वाई प्रांताचा सुभेदार होता, त्यामुळे तेथील बहुतेक सर्व माहिती त्याला होतीच.
त्याने सर्व देशमुख आणि देशपांडे (हि सर्व पदं आहेत) आपल्या बाजूने वळवून घेतले..
आता ह्या सर्वांत शिवराय काय करत होते ? तर ते प्रत्येक गडकोटांची व्यवस्था लावत होते. सोबत असलेल्या लोकांशी बोलून त्यांचे मनोबल वाढवत होते.
राजकीय वकील रोज नवनवीन मुद्दे घेऊन चर्चा केल्या जात होत्या..
ह्या सर्व चर्चा ह्या बंद दाराआड होत असत, कारण राजकीय व्यूह हे भर सदरेत घ्यायचे नसतात.
ह्या सर्व गोष्टी इथे सांगण्याचं कारण हेच, कि आजकाल आपणांस जे मॅनेजमेंट चे धडे दिले जातात ते सर्व इथे अगदी सविस्तर पणे पाळले गेले..
लष्कर
दप्तर
राजकारण
समाजकारण
कोणत्याही क्षेत्रात जाऊन स्वराज्यकाळातील कोणतीही घटना अभ्यासावी, म्हणजे लक्षात येईल की आजकाल पाश्चात्य मॅनेजमेंट स्टडी पेक्षा आपल्याकडे असलेलं शिवचरित्र प्रॅक्टिकल रित्या अभ्यासले तरी भरपूर आहे..
अफझुल खान हे एक प्रकरण इथे उदाहरण म्हणून आहेच, कि कोणत्याही परिस्थिती समोर जाताना काय काय तयारी करून जावं लागतं..
जेव्हा अफझुल रयत मारत झोडत होता, तेव्हा देखील शिवराय लगेच युद्धाला आले नाहीत तर ते योग्य वेळ येण्याची वाट पाहत राहिले.
आणि दुसऱ्या बाजूला असलेलं लोक आणि गडकिल्ले ह्यांची उत्तम व्यवस्था लावत राहिले..जे त्यांचं काम होत ते करत राहिले..
एवढंच काय तर त्यांच्या धर्मपत्नी सईबाई ह्यांच्या मृत्यूनंतर देखील ते अफझुल स्वारी साठी तयार झाले, ह्यात त्यांचे Dedication पहा !!
कोणतेही इमोशनल कारण नाही की काही नाही, कारण तेवढ्या वेळात अफझुल जावळीच्या जंगलात म्हणजेच इतक्या दिवस केलेल्या प्रयत्नात आपसूक हजर झाला होता..
अफझुल चे हजर होणे, होय हजर होणेच..कारण तो जावळीत आला नव्हता तर त्याला आणला होता..
तर हे सर्व यश शिवरायांच्या कुटणीतीचे आणि त्यांना साथ देणाऱ्या त्यांच्या राजकीय वकिलांचे होते..
आपण ह्याला टीम वर्क म्हणू हवं तर..
हा तर जेव्हा अफझुल आला तेव्हा देखील लगेच जाणे म्हणजे उतावळेपणा तो देखील नको होता..संयम इथेच दिसतो..
त्याची जरा बडदास्त ठेवली गेली, पण त्या काळात त्याच्या लष्कराची इथ्यांभूत माहिती रोज गडावर कळत होती..
प्रतिस्पर्ध्याच्या सर्व हालचालींची माहिती ठेवली जात होती.
प्रथम भेटीत तो हि काही काळच मिळणार होता, त्यातच सर्व काही करायचं होत. आणि प्लॅन तयार होताच कि खानाला मारायचे आहे जिवंत नाही सोडायचे..
त्यामुळे तश्या पद्धतीने तयारी सुरु होती, भेटीला जाणारे वकील अगदी खानाच्या अंगाखांद्याचे पण माप अचूक सांगू शकत होते..
आपण ह्याला Analysis म्हणा हवं तर..
सगळं ठरलं खानाला भेटायला जाताना सोबत कोण असेल त्याने काय करायचं, ह्याची उजळणी झाली..
प्लॅन b सुद्धा तयार होताच, कि जर ह्यात शिवरायांना दगा झाला तर शंभूराजे गादीवर बसतील आणि माँ साहेबांच्या आदेशाने स्वराज्य चालेल..
ठरल्याप्रमाणे भेटीला जाताना शस्त्र बाजूला ठेवावी लागतील म्हणून बिचवा, कट्यार आणि वाघनखं होतीच..पण अंगात चिलखत पण चढविले..
संपूर्ण तयारी ह्यालाच म्हणतात, एकही गोष्ट सुटली नाही पाहिजे..
समोर भेटीला गेल्यावर ऐनवेळी जर काही दगा फटका होऊ नये ह्यासाठी सर्व तयारी..
जिथे भेट होणार होती ती जागा जवळ येताच सर्व अंगरक्षक दूर झाले आणि केवळ खान आणि शिवराय एकत्र आले..
साहजिकच दोघांच्याही मनात एकमेकांना मारण्याचेच प्लॅन होते, पण कसे मारायचे ह्याची तयारी शिवरायांनी केली होती .
वाघनखं विष लावून आणली होती, त्यामुळे त्याच्या वाराने खान मरणार होता..
एकमेकांवर वार झाले, एकाचा वार यशस्वी झाला दुसऱ्याचा अयशस्वी !!
तेवढ्यात खानाचा अंगरक्षक धावत येऊन वार करणार तेवढ्यात जिवा महालांचा वार वर्मी लागून तो पडला..
इतके करून देखील अगदी काही क्षणात सर्वाना सोबत घेऊन लष्करातून बाहेर पडणे सोपे नव्हते..
पण ते शक्य झाले, कारण प्रत्येकाला माहित होते काय करायचे..जे सांगितलं तेवढंच आणि तेच करायचं..
जे कुणाला जमलं नाही, ते शिवरायांनी करून दाखविले..अफझुल सारख्या सेनानी ला समोरून ठार मारले..ज्याने औरंगजेबाला सोडले नाही त्या अफझुल खानाला शिवरायांनी हाताने संपविले असे सगळेच म्हणतात..
पण नाही, त्याला शिवरायांनी एकदम व्यवस्थित शांत डोक्याने संपविले..
Team मॅनेज कशी करावी
Maximum use of available resources
Team spirit
Analysis
Ready with alternative plans
अजून बरंच काही, हे सर्व केवळ ह्या अफझुल प्रकरणात आहेच पण अजूनही खूप लहान सहन गोष्टी आहेत ज्या आजच्या काळात देखील आपणांस खूप उपयोगी येतील..
खरं तर ह्याला आपण #शिवप्रताप म्हणू शकतो !!
©नितीन बबन शेंडगे
